ถนนไปโรงเพาะเลี้ยงปลาทะเลของศูนย์ฯ
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งเขต 6 (สงขลา)
โรงเพาะเลี้ยงปลาทะเลของศูนย์ฯ
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง เขต 6 สงขลา
ด้านหน้าอาคารสำนักงาน
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง เขต 6 สงขลา
สวนหย่อมด้านหน้าอาคารสำนักงาน
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งเขต 6 (สงขลา)
อาคารสำนักงาน
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งเขต 6 (สงขลา)

หากขึ้นชื่อว่าหนอนแล้วดิฉันคิดว่าหลายท่านคงมีความรู้สึกขยะแขยงแต่ในทางกลับกันหลายท่านชอบหนอนเลี้ยงหนอนไว้เพื่อดูวงจรชีวิตของหนอนเพราะหนอนบางชนิดตัวเต็มวัยกลายเป็นผีเสื้อตัวสวยๆนั่นเองแต่หนอนบางชนิดก็มีโทษไม่น้อยที่เดียวหากได้สัมผัสกับผิวหนังของเราถึงกับเจ็บแสบ

คัน เป็นผื่น หนอนประเภทนี้ควรหลีกเลี่ยงค่ะ แต่บทความฉบับนี้ผู้เขียนขอกล่าวถึงหนอนที่มีคุณค่ามีประโยชน์และเป็นอาหารสำหรับปลานะค่ะโดยเฉพาะปลาสวยงาม นั่นคือ หนอนแดง
หนอนแดง มีชื่อสามัญว่า Blood worm เรียกตามสีแดงสดของลำตัว เป็นตัวอ่อนของแมลงชนิดหนึ่ง ที่ชาวบ้านเรียกกันว่า "ริ้นน้ำจืด" มีชื่อทางวิทยาศาสตร์ว่า Chironomus spp. จัดอยู่ในวงศ์Chironomidae อันดับ Diptera ซึ่งจัดอยู่ในอันดับเดียวกับยุง มีการแพร่กระจายอยู่ทั่วโลก ริ้นน้ำจืดตัวเต็มวัยมีลักษณะคล้ายกับยุง แต่นิสัยการกินอาหารจะต่างกัน คือริ้นน้ำจืดทั้งเพศผู้และเพศเมียจะไม่กัดหรือไม่ทำร้ายมนุษย์ แต่จะกินน้ำหวานตามเกสรดอกไม้เป็นอาหาร ส่วนหนอนแดงจะกรองกินแพลงก์ตอน หรือแทะกินเศษซากอินทรียวัตถุต่าง ๆ ที่กำลังเน่าเปื่อยตามพื้นก้นแหล่งน้ำ ริ้นน้ำจืดมีลักษณะคล้ายยุง แต่ริ้นเพศผู้จะมีหนวดยาวแผ่เป็นพู่แบบขนนก ส่วนเพศเมียมีหนวดไม่ยาวมากนัก และมักอยู่รวมกันเป็นฝูงใกล้ผิวน้ำหรือตามชายน้ำ ในบริเวณที่มีแสงสว่างไม่จ้ามากนัก เพื่อจับคู่ผสมพันธุ์ เมื่อผสมพันธุ์กันแล้ว ตัวเมียจะวางไข่บนผิวน้ำในบริเวณที่ลมสงบ ไข่จะลอยเป็นแพ มีลักษณะเป็นเส้นมีวุ้นห่อหุ้มให้ลอยบนผิวน้ำได้ เมื่อดูด้วยตาเปล่าจะเห็นเป็นเส้นหรือแท่งวุ้นที่มีจุดประสีดำ ริ้นน้ำจืดแม่หนึ่งสามารถวางไข่ได้ 500-2,300 ฟอง ซึ่งจะฟักออกเป็นตัวภายในเวลา 3-4 วัน ตัวหนอนจะมีสีแดง เราจึงเรียกมันว่า "หนอนแดง" ลำตัวยาวประมาณ 3-18 มิลลิเมตร แล้วแต่อายุ ส่วนหัวของหนอนแดงจะแยกจากลำตัวอย่างชัดเจน มีตาเป็นจุดสีดำเล็กๆ 1 คู่ ที่ปากจะมีแผงขนละเอียดสำหรับพัดโบกอาหารจากในน้ำเข้าปาก อาหารของหนอนแดง ได้แก่ พวกอินทรียวัตถุที่เน่าสลาย (detritus) ที่มีขนาดเล็ก ส่วนอกขยายใหญ่และมีท่อหายใจเล็กๆ ยื่นยาวออกมา 1 คู่ แต่บางชนิดจะมีลักษณะเป็นสายยาว เมื่อตัวอ่อนมีอายุได้ 10-12 วัน จะเริ่มสร้างปลอก (tube) หุ้มตัว โดยใช้ตะกอนในน้ำและเศษอินทรียวัตถุที่เน่าเปื่อยแล้วในน้ำ หนอนแดงจะอาศัยอยู่ในปลอกนี้เป็นระยะเวลาสั้นๆ นาน 6-8 วัน เรียกว่า ระยะก่อนเข้าดักแด้ (pre-pupa) แล้วจะสลัดปลอกทิ้ง เข้าสู่ระยะดักแด้ (pupa) ซึ่งจะมีรูปร่างคล้ายลูกน้ำของยุงในระยะที่ชาวบ้านเรียกว่า "ไอ้โม่ง" แต่จะมีสีแดงคล้ำ หนอนแดงในระยะนี้จะลอยตัวในแนวดิ่งตั้งฉากกับผิวน้ำ อยู่ประมาณ 1-2 วัน หลังจากนั้น จะลอกคราบออกเป็นตัวเต็มวัย ที่เรียกว่า "ริ้นน้ำจืด" ได้อย่างเต็มภาคภูมิ รวมระยะเวลาของวงจรชีวิตของแมลงชนิดนี้ ประมาณ 21-28 วัน กล่าวกันว่า วงจรชีวิตของริ้นน้ำจืดในแถบร้อนจะสั้นกว่าในแถบที่มีอากาศหนาวเย็น


ดั้งนั้นการหาหนอนแดงในธรรมชาติจะทำได้โดยการใช้กระชอน หรือสวิงที่มีช่องตาประมาณ 1 มิลลิเมตร ช้อนเรี่ยไปที่พื้นก้นแหล่งน้ำ ลึกลงไปประมาณ 5 เซนติเมตร แล้วเขย่ากระชอน หรือสวิงใกล้ผิวน้ำเพื่อร่อนเอาดินที่ติดมา และรังของหนอนแดงให้รอดกระชอน หรือสวิงออกไป ก็จะได้ตัวหนอนแดงมาใช้ได้
หนอนแดงเป็นอาหารธรรมชาติที่รู้จักกันดีในวงการเลี้ยงปลา โดยเฉพาะผู้เลี้ยงปลาตู้หรือปลาสวยงาม เพราะหนอนแดงจะช่วยให้ปลาสวยงามหลายชนิดมีสีสันสดใสสวยงามมากขึ้น
และเมื่อนำหนอนแดงมาอนุบาลสัตว์น้ำก็จะทำให้อัตรารอด และการเจริญเติบโตของสัตว์น้ำสูงขึ้นด้วย การใช้หนอนแดงจะช่วยลดปัญหาน้ำเสียได้ดีกว่าการใช้อาหารสำเร็จรูป เนื่องจากหนอนแดงเป็นอาหารธรรมชาติที่มีคุณค่าทางอาหารสูง (แสดงตามตาราง) และให้พลังงานสูง ปัจจุบันหนอนแดงมีราคาสูงมาก เพราะสามารถส่งเป็นสินค้าออกไปจำหน่ายยังต่างประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกา ญี่ปุ่น ฮ่องกง และ สิงคโปร์ ทำให้ความต้องการหนอนแดงเพิ่มมากขึ้น ในขณะที่แหล่งผลิตตามธรรมชาติลดลง
ตารางแสดง คุณค่าทางโภชนาการของหนอนแดง
โภชนาการ        หนอนแดงสด      หนอนแดงแห้ง
โปรตีน %             5.29               61.53
ไขมัน %              1.20               14.04
เถ้า %                 0.88               10.32
ความชื้น %          91.39                0
คาร์โบไฮเครต %     1.21              14.02
ฟอสฟอรัส %          0.06                   -
พลังงาน (กิโลแคลอรี่ต่อกิโลกรัม) -   495.51


ที่มา : อิทธิพร (2532)
อย่างที่ทราบกันว่าการทำธุรกิจปลาสวยงามและการเลี้ยงปลาสวยงามนั้น สิ่งที่จำเป็นและขาดไม่ได้คืออาหารสำหรับปลาสวยงามที่เราเลี้ยง และหนอนแดงก็ถือเป็นอาหารสดอีกชนิดหนึ่งที่มีคุณค่าทางอาหารที่ดีและเหมาะสมในการเลี้ยงปลาสวยงาม

เอกสารอ้างอิง
http://home.kku.ac.th/pracha/Bloodworm%20Culture.htm
http://www.fisheries.go.th
เสน่ห์ ผลประสิทธิ์. การเพาะหนอนแดงในบ่อซีเมนต์. มติชนเทคโนโลยีชาวบ้าน. วันที่ 01 มกราคม 2550
ปีที่ 19 ฉบับที่ 398.ม พ.ศ. 2550 ปีที่ 19 ฉบับที่

 

7  มิถุนายน 2560