ด้านหน้าอาคารสำนักงาน
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง เขต 6 สงขลา
อาคารสำนักงาน
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งเขต 6 (สงขลา)

      บ้านเกิดของกระผมอยู่ในจังหวัดสงขลา ซึ่งมีพื้นที่ติดกับป่าชายเลน ระบบนิเวศที่มีสัตว์หลากหลายชนิดอาศัยอยู่ ตอนเป็นเด็กจำได้ว่ารู้จักสิ่งมีชีวิตเกือบทุกชนิดที่อาศัยอยู่ในป่าชายเลน ไม่ว่าจะเป็น กุ้ง หอย ปู ปลา แต่ละตัวก็มีเอกลักษณ์และพฤติกรรมที่แตกต่างออกไป

เช่น “ปูก้ามดาบ” ใช้ก้ามข้างที่มีขนาดใหญ่โบกพัดแสดงความเป็นเจ้าของอาณาเขตของตน บางตัวต่อสู้กัน บางตัวก็ขุดรูหาอาหาร “ปลาตีน” ตาโปน-แก้มป่อง ใช้ครีบเดินไปเดินมา ส่ายหางดุ๊กดิ๊กมองแล้วตลก บางตัวปีนต้นไม้ได้ด้วย!!!กุ้งดีดขัน” ก็ส่งเสียง ป๊อก แป๊ก  ป๊อก แป๊ก  ให้ฟังกันเพลินๆ จะว่าไปแล้วผมรู้จักพวกมันทุกชนิดนะครับ ยกเว้นอยู่ชนิดเดียวที่ทำตัวลึกลับ ไม่เคยเห็นตัวหรือแม้แต่เสียง... เจ้าตัวที่ว่าคือ “แม่หอบ

     "แม่หอบ" มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Thallassina anomula ชื่อสามัญว่า mud lobster หรือ mangrove lobster ซึ่งเป็นครัสเตเชี่ยนลักษณะคล้ายคลึงกับกุ้งแต่ส่วนท้องมีขนาดใหญ่ และสามารถอาศัยอยู่บนบกได้นาน ลำตัวเรียวยาวขาเดินคู่แรกเป็นก้ามหนีบ ส่วนท้องแบ่งออกเป็นปล้อง ลำตัวมีสีแดงเข้ม อมน้ำตาล ส่วนหัวมีขนาดใหญ่ ขาเดิน 2 คู่แรกมีขนาดใหญ่ ทำหน้าที่ขุดรูและขนดินออกมากองคล้ายจอมปลวก ส่วนท้องมีขนาดเล็ก ยาวเรียว ไม่มีแพนหาง ลักษณะคล้ายแมงป่อง ขนาด 20-30 เซนติเมตร

ด้วยพฤติกรรมที่ขุดรูอาศัยอยู่ตามพื้นป่าชายเลน ขนดินที่ขุดขึ้นมากองทับถมกันเป็นเนินสูง และอาศัยอยู่ด้านใต้กองดินนั้น  ประกอบกับในอดีตเชื่อกันว่าสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำคล้ายกุ้งปูตัวนี้ มีสรรพคุณใช้เป็นยาแก้โรคหืดหอบได้ ซึ่งน่าจะเป็นที่มาของชื่อ “แม่หอบ”

 "แม่หอบ" พบได้ในบริเวณที่มีน้ำขึ้น น้ำลง โดยเฉพาะชายฝั่งทะเลอันดามันของประเทศไทยและบริเวณอ่าวไทย มีบทบาทสำคัญต่อระบบนิเวศป่าชายเลนเป็นอย่างมาก ได้แก่ เป็นผู้ย่อยสลาย เพราะ "แม่หอบ" จะกินดินเลนเป็นอาหาร ทำให้อินทรียวัตถุถูกย่อยเป็นธาตุอาหารต่างๆมากมายหลายชนิด เมื่อมันขนมูลดินเลนขึ้นมาทับถมบริเวณปากรู ทำให้น้ำทะเลที่ท่วมถึงสามารถพัดพาธาตุอาหารที่เกิดจากการย่อยสลาย กระจายไปยังบริเวณชายฝั่งเป็นอาหารของแพลงก์ตอนพืชและสัตว์ต่อไป นอกจากนี้ยังช่วยเพิ่มออกซิเจนให้แก่ดินเลนที่อยู่ใต้พื้น ดิน ซึ่งมีรากพืชและสัตว์เล็กๆ ได้แก่ แบคทีเรีย และ fungi ทำให้พืชได้รับออกซิเจนเพื่อช่วยในการเจริญเติบโต เป็นต้น "แม่หอบ" จึงถือเป็นสัตว์น้ำที่มีความสำคัญ บริเวณป่าชายเลนใด ที่พบกุ้งแม่หอบ แสดงว่าระบบนิเวศป่าชายเลนบริเวณนั้นมีความสมบูรณ์มาก
ทว่า…วันนี้ “แม่หอบ” ถือได้ว่าหมิ่นเหม่ต่อการสูญพันธ์ เนื่องจากสภาวะแวดล้อมที่เปลี่ยนไป ประกอบกับเป็นสัตว์ที่ค่อนข้างบอบบางตายง่าย เช่น ในช่วงฤดูมรสุมน้ำทะเลอาจท่วมรูของแม่หอบ จนทำให้แม่หอบตายได้ พื้นที่ของมันก็ถูกถมด้วยพื้นปูน และมีสิ่งก่อสร้างต่างๆ
ก็หวังแต่ว่า ในอนาคต “แม่หอบ” คงไม่ถูกตีทะเบียนให้เป็นสัตว์ใกล้สูญพันธุ์ ตัวมันเองคือ เอกลักษณ์ประจำป่าชายเลน ที่มีบทบาทสำคัญในการหมุนเวียนสารอาหารและถ่ายทอดพลังงานในระบบนิเวศป่าชายเลน แม้มันจะทำตัวลึกลับ ไม่ยอมให้ใครเห็นง่ายๆ แต่เชื่อผมเถอะครับ มันก็จะไม่ยอมจากไปง่ายๆ เช่นกัน ณ วันนี้ป่าชายเลนที่เหลือน้อยเต็มที่ จะมีใครไหมที่จะมีคำถามถึงสัตว์ลึกลับตัวนี้…ที่ใกล้สูญหาย...เมื่อเราได้คำตอบแล้ว คำถามต่อไปคือ เราจะเรียกพวกมันกลับมาได้อย่างไร?

 

เรียบเรียงโดย.......นายนรินทร  ใหม่วัด