ด้านหน้าอาคารสำนักงาน
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง เขต 6 สงขลา
อาคารสำนักงาน
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งเขต 6 (สงขลา)

ปลาซีกเดียวที่ศึกษาในครั้งนี้เป็นชนิด Indian spiny turbot หรือ Indian halibut มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Psettodes erumei  (Bloch & Schneider, 1801) (ภาพที่ 1) เป็นปลาในกลุ่มปลาซีกเดียวชนิดหนึ่งที่พบในทะเลสาบสงขลา แต่พบได้บริเวณที่น้ำมีความเค็มค่อนข้างสูงดังเช่น ในทะเลสาบตอนนอก ปากทะเลสาบ เกาะหนู เกาะแมว และบริเวณชายฝั่งทะเลโดยทั่วไป

เป็นปลาที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในกลุ่มปลาซีกเดียวที่พบในทะเลสาบสงขลาคือมีความยาวสูงสุดถึง 64 เซนติเมตร และพบน้ำหนักสูงสุดถึง 9 กิโลกรัม ลักษณะเด่น คือ มีฟันซี่เล็กๆที่แหลมคม (ภาพที่ 2) เป็นปลากินเนื้อ (carnivorous fish) โดยกินสัตว์หน้าดินและลูกปลาขนาดเล็กเป็นอาหาร หากินบริเวณพื้นท้องน้ำที่เป็นทรายหรือโคลน โดยเฉพาะในเวลากลางคืน (Fishbase, 2016)

ภาพที่ 1 ปลาซีกเดียว (Psettodes erumei Bloch & Schneider, 1801) ด้านหลัง (บน)และด้านท้อง (ล่าง)

ภาพที่ 2 ซี่ฟันที่แหลมคมของปลาซีกเดียวซึ่งเป็นลักษณะของปลากินเนื้อ

ผลการตรวจสอบการกินอาหารจากกระเพาะปลาที่จับได้ยืนยันได้อย่างชัดเจนว่าปลาซีกเดียวเป็นปลากินเนื้อ อาหารที่พบส่วนใหญ่เป็นลูกปลาขนาดเล็กแม้กระทั่งในกลุ่มปลาซีกเดียวด้วยกันเองในปริมาณ 0.34-2.33 เปอร์เซ็นต์/วัน  นอกจากนั้นยังพบว่าปลาชนิดนี้กินปลาหมึกเป็นอาหารด้วย (ภาพที่ 3) ชนิดของอาหารที่กินชี้ให้เห็นว่านอกจากการกินอาหารบริเวณหน้าดินแล้ว ยังมีพฤติกรรมการกินบริเวณกลางน้ำได้อีกด้วย

ภาพที่ 3 อาหารที่พบในกระเพาะอาหารของปลาซีกเดียว

ปลาซีกเดียวเป็นปลาที่มีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ชนิดหนึ่งในทะเลสาบสงขลา จากการสอบถามชาวประมงพื้นบ้านพบว่าปริมาณปลาที่จับได้ลดน้อยลงเรื่อยๆ เช่นเดียวกับปลาชนิดอื่นๆ อีกหลายชนิด การศึกษาชีววิทยาสืบพันธุ์ปลาซีกเดียวชนิดนี้มีไม่มากนัก ทั้งๆที่เป็นปลาที่มีศักยภาพในการเพาะขยายพันธุ์สูงอีกชนิดหนึ่ง เนื่องจากมีรสชาติดี มีสัดส่วนของเนื้อมากเนื่องจากส่วนหัวมีขนาดเล็กเมื่อเทียบกับลำตัว จึงมีการศึกษาการเพาะขยายพันธุ์และเพาะเลี้ยงปลาในกลุ่มนี้แล้วในหลายประเทศโดยเฉพาะประเทศในเขตอบอุ่น (Daniels and Watanabe, 2010) ศูนย์วิจัยฯ จึงได้ศึกษาข้อมูลชีววิทยาสืบพันธุ์เบื้องต้นของปลาซีกเดียว เพื่อเป็นข้อมูลพื้นฐานในการศึกษาการเพาะขยายพันธุ์ต่อไปในอนาคต โดยการรวบรวมพันธุ์ปลาที่จับได้บริเวณปากทะเลสาบสงขลาจากเครื่องมือประมงประเภทอวนลอย  ในช่วงเดือนมกราคม ถึงเดือนเมษายน ซึ่งพบว่าช่วงดังกล่าวนี้น่าจะเป็นช่วงฤดูวางไข่ของปลาชนิดนี้ เนื่องจากพบปลาที่มีความสมบูรณ์เพศค่อนข้างมาก (ภาพที่ 4) นอกจากนี้       ยังพบว่าหลังจากช่วงเวลาดังกล่าวไม่สามารถจับปลาชนิดนี้ได้อีก หรือจับได้น้อยมาก จึงเป็นไปได้ว่าปลาชนิดนี้อาจอพยพมาวางไข่ในแหล่งวางไข่บริเวณดังกล่าวแล้วอพยพเคลื่อนย้ายออกไปบริเวณอื่นซึ่งต้องมีการศึกษาเพิ่มเติมในอนาคต สำหรับชีววิทยาสืบพันธุ์ของปลาซีกเดียวในเบื้องต้นสามารถจำแนกได้ดังนี้

1.การจำแนกเพศและสัดส่วนเพศ

การจำแนกเพศของปลาซีกเดียวโดยใช้ลักษณะภายนอกพบว่าค่อนข้างยาก เนื่องจากรูปร่างลักษณะมีความคล้ายคลึงกันมาก นอกจากเป็นปลาที่มีความสมบูรณ์เพศซึ่งเพศเมียจะมีท้องอูมเป่งมากกว่าเพศผู้อย่างเห็นได้ชัด รวมทั้งเพศผู้ที่สามารถรีดน้ำเชื้อออกมาได้ อย่างไรก็ตามพบว่าปลาเพศผู้มักมีขนาดเล็กกว่าปลาเพศเมีย และพบปลาทั้งสองเพศในสัดส่วนที่ใกล้เคียงกัน

ภาพที่ 4 ปลาซีกเดียวสมบูรณ์เพศ เพศเมียมีไข่ (บน) และเพศผู้ที่มีอัณฑะ (ล่าง) (ศรชี้ดปลาสมบูรณ์เพศ

2.ขนาดปลาสมบูรณ์เพศ

ปลาซีกเดียวสมบูรณ์เพศที่จับได้พบว่าปลาเพศผู้มีขนาดเล็กกว่าปลาเพศเมียประมาณ 1 เท่า คือ มีน้ำหนักเฉลี่ย 302.13+70.42 กรัม และ 602.50+216.58 กรัม ในปลาเพศผู้และเพศเมีย ตามลำดับ และมีความยาวเหยียด  28.04+2.95 เซนติเมตร และ 35.00+2.12 เซนติเมตร ในปลาเพศผู้และเพศเมีย ตามลำดับ (ตารางที่ 1)

ตารางที่ 1  น้ำหนักและความยาวเหยียดของปลาซีกเดียว (n=80)

3.อวัยวะสืบพันธุ์และดัชนีความสมบูรณ์เพศ

รังไข่ : รังไข่ปลาปลาซีกเดียวมีลักษณะเช่นเดียวกับปลาทะเลที่มีไข่นาดเล็กโดยทั่วไป เช่น ปลากะพงขาว ปลากะรัง เป็นต้น กล่าวคือ รังไข่มี 2 พู คือ ซีกซ้ายและขวา เป็นรูปสามเหลี่ยมยาวขนานไปกับความยาวของลำตัวไปทางด้านหลัง (ventral) แทรกตัวอยู่ภายในช่องท้องติดกับตับและลำไส้ มีสีเหลืองปนส้ม จัดเป็นประเภท cystovarian ovary (ภาพที่ 5) ส่วนใหญ่พบแม่ปลาที่มีไข่แก่ (ระยะที่ 3-4) ที่รังไข่อยู่ในระยะ vitellogenic oocyte (ภาพที่ 6) ซึ่งเป็นระยะที่เหมาะสมในการกระตุ้นการวางไข่หรือตกไข่โดยใช้ฮอร์โมน มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางเฉลี่ย 844.75+197.53 ไมโครเมตร

ภาพที่ 5 รังไข่ปลาซีกเดียวระยะที่ 4

ภาพที่ 6 ไข่ปลาซีกเดียวระยะ vitellogenic oocyte

อย่างไรก็ตามการศึกษาในครั้งนี้พบแม่ปลาในระยะที่ 5 หรือระยะวางไข่ (spawning) ด้วย กล่าวคือ สามารถรีดไข่ออกมาได้เมื่อใช้มือบีบบริเวณท้องเบาๆ ระยะนี้แม่ปลาจะมีขนาดของรังไข่ขยายใหญ่จนเต็มช่องท้อง (ภาพที่ 7) เนื่องจากเม็ดไข่มีการดูดซับน้ำเข้ามาในเซลล์ไข่ (hydration) เพื่อเตรียมที่จะวางไข่ ทำให้ไข่มีขนาดใหญ่ที่สุด นอกจากนั้นเม็ดไข่มันขนาดใหญ่จะปรากฏอยู่กลางเซลล์ไข่เพียงเม็ดเดียว มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางเฉลี่ย 1,326.83+216.23 ไมโครเมตร (ภาพที่ 8) เช่นเดียวกับปลากะพงขาวแต่ขนาดไข่ใหญ่กว่า ปลาซีกเดียวชนิดนี้จึงจัดเป็นปลาทะเลไข่ลอยที่มีไข่ขนาดใหญ่ชนิดหนึ่ง ข้อสังเกตประการหนึ่งที่พบคือ   ไข่ปลาจะทยอยสุกไปจากด้านข้าง (lateral) ของรังไข่ ไม่ได้สุกพร้อมกันในครั้งเดียว ฤดูกาลวางไข่ของปลาชนิดนี้จึงอาจมีการวางไข่หลายครั้งในฤดูวางไข่เป็นแบบ multiple-spawning ดัชนีความสมบูรณ์เพศเฉลี่ยของแม่ปลา คือ 4.05+3.69

ภาพที่ 7 รังไข่ปลาซีกเดียวระยะ spawning

ภาพที่ 8 ไข่ปลาซีกเดียวเมื่อตกไข่

อัณฑะ : อัณฑะปลาซีกเดียวมีลักษณะเป็นพูรูปสามเหลี่ยมด้านเท่า 2 พู เช่นเดียวกับรังไข่แต่มีขนาดเล็กกว่ามากและมีสีขาวขุ่น (ภาพที่ 9) เมื่อมีความพร้อมที่จะผสมพันธุ์ หรือ running male กล่าวคือ เมื่อบีบส่วนท้องของพ่อปลาเบาๆ ก็จะมีน้ำเชื้อสีขาวขุ่นไหลออกมา (ภาพที่ 10) ซึ่งจะเป็นผลดีต่อการเพาะพันธุ์     ในอนาคตโดยเฉพาะหากใช้วิธีผสมเทียม ดัชนีความสมบูรณ์เพศเฉลี่ยของพ่อปลา คือ 1.48+0.64 สำหรับคุณภาพและปริมาณน้ำเชื้ออาจต้องมีการศึกษาเพิ่มเติมต่อไปเพื่อเป็นข้อมูลพื้นฐานสำหรับการเพาะขยายพันธุ์

ภาพที่ 9 อัณฑะปลาซีกเดียวที่พร้อมผสมพันธุ์ (running male)

ภาพที่ 10 ปลาซีกเดียวที่พร้อมผสมพันธุ์ (running male) จะมีน้ำเชื้อไหลออกมาเมื่อบีบบริเวณส่วนท้องเบาๆ

4.ความดกไข่

จำนวนไข่ของปลาซีกเดียวอยู่ในช่วง 38,063-192,630 ฟอง (เฉลี่ย 78,301+11,715 ฟอง) เมื่อคำนวณโดยเทียบกับน้ำหนักของแม่ปลา (relative fecundity) พบว่ามีค่าเฉลี่ยที่ 104.25+10.72 ฟอง/กรัม

ปัญหาและอุปสรรค

การรวบรวมปลาซีกเดียวจะใช้วิธีการจับด้วยอวนลอย ปลาที่ได้โดยส่วนใหญ่มีความบอบช้ำและตายในเวลาต่อมา พ่อแม่ปลาที่รวบรวมได้สามารถเลี้ยงได้นานที่สุดเพียง 5-6 วัน และเนื่องจากความบอบช้ำของแม่ปลาๆ จึงเกิดความเครียด การทดลองกระตุ้นการตกไข่โดยใช้ฮอร์โมนกระตุ้น 2 ครั้ง จึงไม่ได้ผลเนื่องจากแม่ปลาไม่ตอบสนองต่อฮอร์โมน (ภาพที่ 11)

ภาพที่ 11 การทดลองฉีดฮอร์โมนกระตุ้นการตกไข่ปลาซีกเดียวเพื่อการผสมเทียม

 

เอกสารอ้างอิง

                Fishbase. 2016. Species summary : Psettodes erumei. http://fishbase.org.

                Daniels, H. and W.O. Watanabe, (eds.). 2010. Practical Flatfish Culture and Stock

                Enhancement. United States Aquaculture Society, Oxford. 392 pp.

 

 

ที่มา : รายงานประจำปี 2558 สถาบันวิจัยการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง  หน้า 77 - 85