หลายคนที่มีสัตว์เลี้ยงคงเคยพาสัตว์เลี้ยงไปทำหมัน และเห็นคุณหมอวางยาสลบให้ก่อนผ่าตัดเหมือน ๆ กับที่ใช้ยาสลบกับคน แล้วมีใครทราบบ้างว่าสัตว์น้ำโดยเฉพาะปลาก็มีการผ่าตัด และมีการใช้ยาสลบเหมือนกับสัตว์เลี้ยงที่อยู่บนบกเหมือนกัน ดังนั้นเราจะมาเรียนรู้ไปพร้อม ๆ กันค่ะว่าเรื่องของยาสลบที่ใช้ในปลาเป็นอย่างไรบ้าง
    ยาสลบหรือ Anaesthetic หมายถึง สารเคมีที่ทำให้เกิดอาการสูญเสียความรู้สึกบางส่วนหรือทั้งหมดโดยยาสลบจะแพร่เข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลางไปยับยั้งการทำงานของเซลล์ประสาทในส่วนของการส่งถ่ายข้อมูลไปสู่เซลล์ประสาทอื่น ๆ ทำให้สูญเสียการตอบสนองต่อการกระตุ้นจากภายนอกนั่นเอง

    ส่วนวัตถุประสงค์ของการนำยาสลบมาใช้ในปลาก็เพื่อลดความบอบช้ำ และความเครียดระหว่างการจับหรือขนส่งซึ่งจะทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางสรีระเช่น การเพิ่มการหลั่งฮอร์โมนหลายชนิดรวมทั้งคอร์ติโซล (cortisol) สู่ระบบหมุนเวียนเลือดกระตุ้นให้เต้นแรงและเร็วขึ้นส่งผลให้เลือดที่ไปบริเวณเหงือกมีแรงดันและปริมาตรมากขึ้นเพื่อให้ได้รับปริมาณออกซิเจนเพียงพอกับที่ร่างกายต้องการ ขณะเดียวกันก็ส่งผลให้มีการสูญเสียอิออนออกจากร่างกายผ่านทางเหงือกจากการเปิดพื้นที่การแลกเปลี่ยนก๊าชเช่นกัน ซึ่งในปลาขนาดเล็กภาวะการสูญเสียอิออนอาจเป็นสาเหตุให้ปลาตายได้ง่ายกว่าปลาขนาดใหญ่ นอกจากนี้คอร์ติโซลยังส่งผลทำให้ภูมิคุ้มกันของปลาต่ำลงและยอมรับการติดเชื้อได้ง่ายขึ้น ด้วยสาเหตุนี้จึงพบว่าภายหลังการขนส่งปลามักป่วยเป็นโรคได้ง่ายถ้าไม่ได้รับการป้องกันหรือดูแลอย่างดี
    ยาและสารเคมีที่ใช้สลบปลามีด้วยกันหลายชนิดได้แก่ MS-222 (Tricane methanesulfonate), Benzocaine, 2-Phenoxyethanol และ Quinaldine ซึ่งยาสลบทั้ง 4 ชนิดดังกล่าวนี้มีเพียง MS-222 ชนิดเดียวที่ได้รับการจดทะเบียนจากองค์การอาหารและยาของประเทศสหรัฐอเมริกาและประเทศทางยุโรปให้ใช้กับปลาที่เป็นอาหารได้แต่ต้องพักปลาไว้อย่างน้อย 21 วันหลังจากใช้ยาจึงนำมาบริโภคได้ อย่างไรก็ตามแม้ว่ายาสลบทั้ง 4 ชนิดดังที่กล่าวมาแล้วข้างต้นจะสามารถช่วยลดการตอบสนองต่อสิ่งกระตุ้นจากภายนอกได้แต่ยังมีรายงานว่ายาสลบดังกล่าวมีผลทำให้ระดับฮอร์โมนคอร์ติโซลของปลาที่ได้รับยาสลบเพิ่มสูงขึ้นซึ่งจะมีผลต่อระบบภูมิคุ้มกันดังที่กล่าวมาแล้ว ประกอบกับการใช้สารเคมีเหล่านี้ยังมีราคาสูงและทำให้เกิดการสะสมพิษได้อีกทั้งยังสร้างปัญหาต่ออุตสาหกรรมการส่งออกสัตว์น้ำจำพวกทะเล จนกลายเป็นสาเหตุหนึ่งในข้ออ้างการกีดกันทางการค้าสัตว์เศรษฐกิจอีกทางหนึ่งด้วยนะค่ะ
    ด้วยเหตุนี้จึงก่อให้เกิดความพยายามในการพัฒนาสมุนไพรไทยมาใช้ทดแทนยาสลบจากสารเคมีก่อพิษขึ้นซึ่งสมุนไพรไทยที่กล่าวถึงนี้ก็คือ กานพลู นั่นเองค่ะ ซึ่งเมื่อไม่นานมานี้ ผศ.ดร.ดวงดาว  ฉันทศาสตร์ ภาควิชาเภสัชกรรม คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ด้วยการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)     ได้มีโครงการ การพัฒนาโลชั่นน้ำมันกานพลูสำหรับใช้เป็นยาสลบสัตว์น้ำขึ้นโดยเล็งเห็นถึงประโยชน์นานาประการของกานพลูอาทิเช่น ดอกตูมแห้งสามารถใช้แก้ท้องเสีย ขับลม แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ ใช้ผสมในยาอมบ้วนปากเพื่อดับกลิ่นปาก นอกจากนี้คนไทยยังนิยมนำน้ำมันกานพลูซึ่งเป็นน้ำมันหอมระเหยมาใช้เป็นส่วนผสมในการปรุงยา แต่ที่น่าอัศจรรย์ใจคือในกานพลูมีสาร Eugenol ซึ่งมีฤทธิ์เป็นยาชาเฉพาะที่สามารถออกฤทธิ์เป็นยาสลบสัตว์น้ำได้ แต่ปัญหาที่พบในการนำไปใช้คือ น้ำมันกานพลูไม่สามารถผสมเข้ากับน้ำได้ และเพื่อให้มีความสะดวกในการใช้กับสัตว์น้ำจึงได้มีการพัฒนาตำรับโลชั่นน้ำมันกานพลูให้มีลักษณะเป็นสารละลายก่อนที่จะนำไปใช้เป็นยาสลบสัตว์น้ำในอุตสาหกรรมการประมง เกษตรกรรมสัตว์น้ำ และอุตสาหกรรมการส่งออกสัตว์น้ำของประเทศตำรับโลชั่นน้ำมันกานพลูที่พัฒนาได้จะมีลักษณะใส สีเหลืองอ่อนมีค่าความเป็นกรด-ด่างเท่ากับ3-4 มีความคงตัวทางเคมีและกายภาพ ณ อุณหภูมิตู้เย็น 8 °C และอุณหภูมิห้อง 30°C เป็นเวลา 6 เดือนและเมื่อผสมน้ำด้วยสัดส่วนของโลชั่น 1 มิลลิลิตรในน้ำ 1-2.5 ลิตร จะได้สารละลายใส ก็จะได้ความเข้มข้นของน้ำมันกานพลูที่เหมาะสมสำหรับใช้เป็นยาสลบสัตว์น้ำ คุณสมบัติเด่นของโลชั่นน้ำมันกานพลูคือ สามารถระเหยไปตามธรรมชาติ ไม่เกิดการตกค้างในสัตว์น้ำ อีกทั้งยังมีต้นทุนในการผลิตที่ไม่สูงนักเมื่อเทียบกับสารเคมีราคาแพงที่ใช้กันทั่วไป
    จากความสำเร็จเบื้องต้นคงไม่ผิดนักหากกล่าวว่าแนวทางการนำน้ำมันกานพลูซึ่งเป็นสมุนไพรที่อยู่คู่คนไทยมาพัฒนาเป็นต้นตำรับโลชั่นสำหรับใช้เป็นยาสลบสัตว์น้ำนี้ จะเป็นทางเลือกใหม่เพื่ออุตสาหกรรมสัตว์น้ำเศรษฐกิจในการช่วยลดความเครียดและการบาดเจ็บของสัตว์น้ำในระหว่างการเคลื่อนย้ายได้อย่างมีประสิทธิภาพ ประกอบกับน้ำมันกานพลูเป็นน้ำมันธรรมชาติดังนั้นผู้บริโภคสัตว์น้ำทั้งหลายก็สามารถที่จะบริโภคสัตว์น้ำได้อย่างสบายใจไร้กังวลต่อสารตกค้างที่อยู่ในตัวสัตว์ได้อย่างแน่นอนค่ะ


เอกสารอ้างอิง

ปวีณา  ทวีกิจการ.2550.การใช้ยาสลบในปลา.ว.ข่าวโรคสัตว์น้ำ ปีที่ 16 หน้า 4-6.
มาลิน  จุลศิริ. 2547. ยาเตรียมสมุนไพรเพื่อรักษาโรคติดเชื้อและการอักเสบ. การสัมมนาเรื่อง สมุนไพรไทย อาหาร ยา สารกำจัดศัตรูพืชและการส่งออก. กรุงเทพฯ 2 กันยายน 2547 : หน้า ก-5-ก-6. 
สุวาณี  เกษรา.2550. กานพลูวางยาสลบสัตว์น้ำ.[Online]Avaikable : http://learners.in.th/blog/nart/19119
อนชุน  หัยกิจโกศล และกัญช์  เกล็ดมณี. 2550. การใช้ยาสลบในปลา.[Online]Avaikable :  http://www.vetmu.com/Wpage/article/fish.html