กะเทยอย่างปลากะรังและปลาการ์ตูน ยังมีประสิทธิภาพในการสืบพันธุ์ได้

                                                                    เรียบเรียงโดย วิษณุ  แสงมณี และโกวิทย์  พุฒทวี

   การแปลงเพศของปลาทะเลส่วนใหญ่จะเป็นวิวัฒนาการในการสืบพันธุ์เพื่อการดำรงเผ่าพันธุ์ของตัวเอง และยังเป็นการปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมเพื่อความอยู่รอด ในกรณีของปลากะรังดอกแดง และปลาการ์ตูนส้มขาวก็จะสามารถแปลงเพศได้เช่นกัน สำหรับการแปลงเพศของปลาดังกล่าวก็เพื่อประโยชน์ในการสืบพันธุ์เป็นสำคัญ ซึ่งการสืบพันธุ์ของปลาทั้งสองชนิดนี้จะเป็นการสืบพันธุ์ในลักษณะที่เรียกว่าการสืบพันธุ์แบบกระเทย
   การสืบพันธุ์แบบกะเทย กลไกในการแปลงเพศส่วนใหญ่จะเริ่มต้นที่สมองส่วนหน้า ซึ่งปลาในกลุ่มที่มีการสืบพันธุ์แบบกะเทยนี้ปลาจะมีเพศทั้งสองเพศในตัวเดียวกันแต่จะสามารถทำงานได้ในเวลาที่ต่างกัน กลไกของสมองจะประกอบด้วยส่วนสำคัญ 2 ส่วน คือ
1.   Telencephalon ทำหน้าที่เกี่ยวกับการรับความรู้สึก การรับกลิ่น ควบคุมการตอบสนองต่อสิ่งแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไป พฤติกรรมความก้าวร้าวของปลาเพศผู้ และพฤติกรรมการสืบพันธุ์
2.   Diencephalon ทำหน้าควบคุมการตอบสนองต่อสิ่งเร้าจากสิ่งแวดล้อมภายนอก โดยมี Telencephalon ทำหน้าที่รับความรู้สึกและรับภาพ และมี Hypjotalamus ทำหน้าที่รับสัญญาณจาก Telencephalon แล้วส่งคำสั่งไปยังต่อมใต้สมองเพื่อทำการสังเคราะห์ฮอร์โมนที่เหมาะสมต่อไป
การสืบพันธุ์แบบกะเทยและการแปลงเพศของปลาการ์ตูนส้มขาว และปลากะรังดอกแดง
สามารถแบ่งเป็น 2 รูปแบบ คือ
1.   กะเทยโปรแทนดรัส คือระบบสืบพันธุ์ จะเป็นอัณฑะก่อนแล้วจึงเปลี่ยนเป็นรับไข่ภายหลัง
2.   กะเทยโปรโตไจนัส คือระบบสืบพันธุ์จะพัฒนาเป็นรังไข่ก่อน แล้วจึงเปลี่ยนไปเป็นอัณฑะ
ปลากะรังดอกแดงเป็นปลาที่มีการสืบพันธุ์แบบกะเทยโปรโตไจนัส คือ จะปรากฎเพศเป็น
เพศเมียก่อนแล้วจะมีการแปลงเพศเป็นเพศผู้เมื่อมีอายุและขนาดเพิ่มมากขึ้น ในขณะที่ปลากะรังดอกแดงเป็นตัวเต็มวัย คือมีน้ำหนักประมาณ 4 กิโลกรัม ปลาจะเป็นเพศเมีย และจะยังเป็นเพศเมียต่อไปจนกระทั่งมีน้ำหนักได้ 7 กิโลกรัม หรือมีอายุ 6-7 ปี จึงเปลี่ยนเป็นเพศผู้ เพราะฉะนั้นการผสมพันธุ์ของปลากะรังดอกแดงจะเกิดจากปลาเพศผู้รุ่นใหญ่น้ำหนัก 7 กิโลกรัม ผสมกับปลาเพศเมียรุ่นหลังที่มีน้ำหนักไม่เกิน 7 กิโลกรัม ซึ่งเป็นปรากฎธรรมชาติที่ป้องกันการเลือดชิดทางปลากะรังดอกแดงนั่นเอง
   ปลาการ์ตูนส้มขาวในระยะแรกเริ่มหลังจากที่ฟักออกจากไข่ยังไม่สามารถกำหนดได้ว่าเป็นเพศใดจนกว่าจะเป็นตัวเต็มวัยจึงจะปรากฎเป็นปลาเพศผู้ ซึ่งปลาในรุ่นเดียวกันที่มีขนาดใหญ่สุดจะต้องเปลี่ยนแปลงเป็นปลาเพศเมีย ดังนั้นในสังคมของปลาการ์ตูนกลุ่มหนึ่ง  ๆ จะมีปลาเพศเมียเพียงตัวเดียวเท่านั้น ความแตกต่างที่เห็นได้ชัดเจน คือ ปลาการ์ตูนเพศเมียจะมีขนาดใหญ่สุดในฝูง มีสีสันไม่สดในมากนัก มีพฤติกรรมก้าวร้าว ส่วนปลาเพศผู้ จะมีขนาดเล็กกว่า สีสันสวยงามมากกว่า ถ้าปลาการ์ตูนเพศเมียตายไปปลาเพศผู้ที่มีขนาดใหญ่สุดหรือที่ชนะการต่อสู้เพื่อช่วงชิงการครอบครองฝูง หรือความเป็นเจ้าพ่อจะเกิดการเปลี่ยนแปลงเพศทดแทนเพศเมียที่ขาดหายไปได้ภายใน 4 สัปดาห์ โดยจะมีขนาดเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว แต่สีสันสวยงามจะลดลง

เอกสารอ้างอิง

นภดล  ค้าขาย.  2546.  การแปลงเพศในปลาทะเลบางชนิด.  วารสารการประมง ปีที่ 56  ฉบับที่ 6
หน้า 499-501.
อดุลย์  แมเร๊าะ.  2547.  การแปลงเพศปลากะรังดอกแดง.  รายงานการสัมมนาวิชาการประจำปี 2547.
   กรมประมง.  หน้า 187-198.
อุ่นจิต  ปาติยเสวี, ก้องเกียรติ  กิตติรัตนวงศ์.  2537.  ศึกษาพฤติกรรมการวางไข่และการเจริญเติบโตของปลา   การ์ตูนส้มขาว.  รายงานการสัมมนาทางวิชาการ.  กรมประมง.  หน้า 394-412.